Omdat we geen uitnodiging ontvingen voor de officiële inhuldiging van het belevingscentrum Graaf op 27 september anno 2024, hebben we deze culturele aanwinst enkele weken geleden incognito en op eigen tempo zelf bezocht en beleefd. Een aangename ervaring en zonder rancune overigens want Haspengouw – zowel het verleden, het heden als zijn/haar toekomst – ligt me ook zonder uitnodiging bijzonder na aan het hart. Haspengouw nodigt immers zelf uit om geregeld langs te komen en te genieten. Onze indrukken, samen met de noodzakelijke praktische informatie, hebben we in deze blog neergeschreven. Voorafgaand aan je bezoek reiken we eerst in een notendop wat oriënterende achtergrondinformatie aan omtrent het graafschap Loon en de Graethemkapel, de erfgoedsite waar het belevingscentrum Graaf gehuisvest is. Maak gerust van je bezoek aan de Loonse graven en de hunnen “een dagje Borgloon” … er zijn keuzemogelijkheden bij de vleet. Wie weet ontmoet je onderweg wel Lodewijk I, Agnes van Metz, Hendrik van Veldeke, Christina Mirabilis en/of Lutgardis van Tongeren, want ook zij hebben er ooit geschiedenis geschreven!

De historiek van het graafschap Loon in een notendop

Het graafschap Loon is tijdens de 11^de en 12^de eeuw door het grafelijk geslacht van Loon geleidelijk samengesteld uit versnipperde gebieden die voorheen in de Kempen, de Maasgouw en de Haspengouw lagen en die ze volgens het toenmalig leenroerig stelsel van de Duitse keizer of de Luikse prins-bisschop in leen kregen. Door een gerichte huwelijkspolitiek, doordachte allianties en enkele oorlogen realiseerden ze meer territoriale coherentie en een opmerkelijke gebiedsuitbreiding. In het begin van de 13^de eeuw was hun graafschap nagenoeg congruent met de huidige provincie Limburg. Ze regeerden ook enige tijd over gebieden in Luxemburg (Chiny), Beieren (Rieneck) en de Nedermaasgouw (Horn). In 1179 vernielden Luikse milities de zuidelijke Loonse burchten- en fortengordel waarin de hoogteburcht van hun hoofdplaats Borgloon cruciaal was. Nadien trok de grafelijke familie zich terug in Kuringen aan de Demer waar ze een nieuwe burcht lieten bouwen. Na 15 opeenvolgende telgen van het grafelijk geslacht van Loon op de troon viel met de Loonse successieoorlog (1336-66) het doek over het ‘autonoom bestaan’ van het graafschap Loon dat voortaan en tot aan de Franse revolutie (1794) een administratief onderdeel van het prinsbisdom Luik werd. Het belevingscentrum Graaf spitst zich enkel toe op de historiek van het autonome graafschap Loon vanaf het begin van de 11^de eeuw tot 1366.

De erfgoedsite Graethemkapel, annex neogotische rusthuiskapel

De beschermde, romaans-gotische Graethemkapel is de laatste getuige van een eeuwenoud religieus complex aan de buitenzijde van de verdwenen Graethempoort, gelegen op de drukke middeleeuwse handels- en pelgrimsroute Leuven – Tienen – Sint-Truiden – Borgloon – Tongeren – Maastricht – Aken – Keulen. Vanaf het midden van de 13^de eeuw werd de Graethemkapel geïntegreerd in het begijnhof(je) van Borgloon.

Dit gasthuis annex kapel behoorde aanvankelijk tot het netwerk van gasthuizen dat de hospitaalridders of johannieters tijdens de 12/13^de eeuw in onze contreien uitbouwden als opvang- en overnachtingsplaats voor reizigers en pelgrims. Het gasthuis zelf is verdwenen maar de romaans-gotische kern van de kapel bleef bewaard. Het romaans koor en de dito onderbouw van het schip werden omstreeks 1400 naar het westen toe verlengd met drie gotische traveeën. De kleine romaanse rondboogvensters en de ruimere gotische spitsboogramen benadrukken de onderlinge stijl- en ouderdomsverschillen. Lange tijd werd, op basis van archivalisch bronnenmateriaal, aangenomen dat graaf Lodewijk I van Loon (1107-71) en zijn echtgenote Agnes van Metz (1114-75) in deze kapel begraven werden maar op basis van recent archeologisch onderzoek zouden de aangetroffen menselijke resten onder de kapelvloer met zekerheid niet van hogergenoemd echtpaar zijn!

Niettemin vinden we de stijlvolle romaanse-gotische Graethemkapel samen met de nabije neogotische rusthuiskapel (1909-12; architect P. Langerock) een geschikte locatie om de memorabele graven van Loon – de historische grondleggers van de huidige provincie Limburg – weer tot leven te wekken.

Van harte welkom!

Het belevingscentrum is toegankelijk via een ruime en gloednieuwe aanbouw. In de ontvangst- en projectiezaal word je een bondige inleiding omtrent de toeristische troeven van Limburg in het algemeen en Haspengouw in het bijzonder aangeboden. Een schaalmodel van het fel bewierookte doorkijkkerkje ‘Reading between the Lines’ (2011) inspireert je meteen voor een wandeling (ter plaatse noemt men het een digitaal wandelportaal) door het golvend landschap in het decor van de historische hoofdplaats van het graafschap Loon. Bij het inkomticket hoort een en audiofoon die je informeert bij alles wat er te zien en te beleven valt. Deze handige audiofoon is viertalig want het belevingscentrum Graaf is terecht een cultuurtoeristische troef voor de hele Euregio! Katrien Houbey (Diensthoofd Toerisme Borgloon): “We wilden het belevingscentrum laagdrempelig houden om ook de bezoekers met weinig voorkennis aan boord te houden. Anderzijds wordt er ook meer diepgang en achtergrond aangeboden voor meer professionele bezoekers. Het Gentse ontwerpbureau Wondering heeft de historische verhaallijn vertaald in een aantrekkelijk en eigentijds belevingsparcours waarbij de historische figuren – bij ontstentenis aan waarheidsgetrouw bron- en beeldmateriaal – naar best vermogen gevisualiseerd zijn”.  

Rondkijken in de neogotische kapel

Centraal in de neogotische kloosterkapel is een dubbele tijdslijn uitgerold omtrent historische figuren, gebeurtenissen en ontwikkelingen tussen het begin van de 11^de eeuw en 1366: de ruim drie en een halve eeuw waarin het graafschap Loon zijn grootste autonomie ooit beleefde en verzilverde. Enerzijds is er een chronologisch overzicht van de feiten die zich in het graafschap Loon afspeelden, anderzijds wordt – parallel met de lokale verhaallijn – de historiek van de aangrenzende regio’s geprojecteerd. Zodoende wordt het graafschap Loon in zijn historische en geografische context gesitueerd en wordt het meteen duidelijk dat deze regio – grosso modo congruent met de huidige provincie Limburg – een totaal ander geschiedkundig parcours aflegde dan de overige ‘Vlaamse’ provincies. Hierover heeft Tom Waes in zijn historische documentairereeks “Het verhaal van Vlaanderen” (VRT, 2023) haast niets verteld noch getoond!

Grote materiële aanknopingspunten of blikvangers uit die periode zijn er in deze tentoonstellingsruimte niet … wel verwijzingen ernaar. Een maquette van een defensieve hoogteburcht met een opper- en neerhofstructuur toont de huisvesting van de graven en hun leenmannen; te Kolmont en Brustem zijn nog bouwkundige restanten van zo’n bolwerken bewaard gebleven. De grootste realisaties en projecten in het toenmalig Loonse landschap liggen nu nog steeds her en der verspreid in het Limburgs en Haspengouws cultuurlandschap zoals donjons en burchten, de abdij van Herkenrode, de commanderij van Alden Biesen en de tien ‘goede Loonse steden’ waarvan Borgloon m.i. de meest authentieke en gave is. Voor kinderen openen interactieve tafels met touchmodules op een speels-educatieve wijze de ogen voor het Loons-Haspengouws verleden. Willen we onze regionale identiteit voor de toekomst veiligstellen dan zijn dergelijke reflecties voor de jeugd én in het onderwijs van levensbelang.

In de koorruimte zijn twee Haspengouwse mystica’s prominent aanwezig: Christina Mirabilis (ca. 1150-1182/1224) en Lutgardis van Tongeren (1182-1246) ... hun wonderbaarlijke verhalen illustreren de toenmalige tijdsgeest. Hun mystieke krachten worden in middeleeuwse bewoordingen verteld in een tegen het koor aanleunende ruimte die we de ontvangstzaal van Agnes van Metz noemen. Agnes van Metz, gehuwd met Lodewijk I van Loon, was de meest tot de verbeelding sprekende gravin van Loon. In opdracht en onder het mecenaat van deze kunstzinnige dame schreef Hendrik van Veldeke de Sint-Servaaslegende (1170). Hendrik van Veldeke, een Dietse schrijver met Europese uitstraling en vriend ten huize het geslacht van Loon, is de oudste bij naam gekende Nederlandstalige schrijver met een volledig verhaal. Een hologram waarbij de schrijver een tekst in het Nederlands en Diets proclameert, brengt hem weer tot leven.

Verpozen in de binnenkoer

Via de binnenkoer stap je van de neogotische kloosterkapel naar de romaans-gotische Graethemkapel. Bij de zithoek informeert een infopaneel je in woord en beeld omtrent de historiek en de geanimeerde bouwgeschiedenis van de beschermde Graethemkapel. Centraal ontplooit zich een rotonde; op de rand ervan wijzen pijlen naar ankerplaatsen van het voormalig graafschap Loon … de tien ‘goede Loonse steden’ van het gelijknamig graafschap die sedertdien en tot op heden elk hun eigen ontwikkeling kenden, variërend tussen een heuse provinciehoofdplaats (Hasselt) en een haast vergeten burchtsite (Kolmont). De groenaanleg van deze binnenkoer wordt in de loop van 2025 gefinaliseerd.

Bezinnen in de Graethemkapel

Met behulp van de modernste technieken schuift de deur van de aloude Graethemkapel voor je open. Een linnen doek deelt de rechthoekige ruimte mysterieus in twee compartimenten. In de eerste ruimte, gedecoreerd met enkele oude grafstenen, word je geconfronteerd met dé hamvraag: is er leven na de dood? Na het lezen van enkele visies omtrent dit universeel en levensbeschouwelijk thema mag je via een concrete en originele handeling deze vraag discreet en zonder schroom beantwoorden. Voorbij het centrale doek kom je in een tweede ruimte … het oost- of koorgedeelte van de Graethemkapel. In de hoek rechts onder het stucwerk ontwaar je een 16^de-eeuws (?) fragment van een calvarietafereel waarop de gekruisigde Christus, zijn moeder, Johannes, de geknielde Maria Magdalena, de honderdman (links) en de vermoedelijke opdrachtgeefster (rechts) zijn afgebeeld. Het ander fragment toont een vrouwenhoofd met wapperende haartooi; het is volgens deskundigen kwaliteitsvoller en dateert uit de eerste helft van de 14^de eeuw. Tegen de muur tussen het koor en het schip kleeft een indrukwekkend Mariaal drieluik in neoreococostijl, vervaardigd door kunstenaar A. Dumont. Centraal zie je de tenhemelopneming van Maria, links de ‘annuntiatie’ (het bezoek van de aartsengel Gabriël aan Maria) en rechts het bezoek van Maria aan haar nicht Elisabeth. Het overwegend vrouwelijk karakter van de voorgestelde figuren herinnert aan het feit dat de Graethemkapel vanaf 1259 geïntegreerd werd in het dan op deze plaats gestichte begijnhof. Op de vloer en tegen de muren bevinden zich oude grafstenen. Enkele stoelen nodigen spontaan uit tot een zit- en rustmoment … misschien wel tot een bezinning over leven en dood. De mythe dat de stoffelijke resten van het grafelijk echtpaar Lodewijk I van Loon en Agnes van Metz onder de kapelvloer liggen werd door recent wetenschappelijk onderzoek ontzenuwd. Maar de vraag “Zullen er binnen 1000 jaar nog mensen zijn die aan ons denken?”, eertijds gesteld door de gravin Agnes Van Metz, is door ons en jullie bezoek aan dit 21^ste-eeuwse belevingscentrum meteen positief beantwoord. 

Loon voor gevorderden

Voor ietwat meer diepgang, achtergrondinformatie, motieven, oorzaken en gevolgen van feiten en initiatieven, verwijs ik gaarne naar het boek “De graven van Loon – Loons, Luiks, Limburgs” van historicus Jan Vaes (Davidsfond, 2016) en de catalogus bij de succesvolle tentoonstelling die naar aanleiding van het verschijnen van dit standaardwerk in de landcommandarij van Alden Biesen georganiseerd werd. Dit initiatief kaderde, net zoals het ‘Belevingscentrum Graaf’, in de herdenking van duizend jaar ‘Graafschap Loon’ waarvan het exacte begin onderwerp van discussie tussen deskundigen is … vandaar o.m. de onenigheid over wanneer het officiële startschot van het graafschap Loon – als dat er tenminste ooit bewust geweest is, wat ik betwijfel – dan wel gegeven werd. Voor mij volstaat een stichting (= de eerste tekenen van leven) tijdens de eerste decennia van het tweede millennium. Bij mijn recent bezoek aan het belevingscentrum Graaf (februari 2025) heb ik geen van beide hogervermelde boeken ontwaard. Geen erg, want mijn zicht is o.a. door het vele lees-, opzoek- en onderzoekwerk danig verzwakt dat me binnen enkele weken een dubbele cataractoperatie te wachten staat. Ik hoop dat mijn kritische blik op Haspengouwse aangelegenheden nadien minstens even scherp en helder zal zijn als in het verleden. En mocht er een stilstand of hiaat in mijn schrijfsels op til zijn, dan kent u in ieder geval de oorzaak hiervan.

Het concept en de leiding van het project ‘Belevingscentrum Graaf’ was in handen van deskundigen van de Stad Borgloon die hierbij de steun genoot van het Agentschap Onroerend Erfgoed, Erfgoed Vlaanderen, de provincie Limburg en het PCCE (Provinciaal Centrum voor Cultureel Erfgoed. Beschouw het gerust als een van de laatste realisaties van de autonome Loonse stad Borgloon … net voor de fusie (01-01-2025) met de historisch Luikse stad Tongeren. Het huidig politieke klimaat – zowel op micro- als macroschaal – toont aan dat het willekeurig wijzigen van coalities nu eenmaal een gegeven van alle tijden is!

Een dagje Borgloon

Naast een bezoek aan het belevingscentrum Graaf heeft Borgloon en zijn onmiddellijke omgeving nog een rist andere culturele belevingen, landschappelijke verrassingen en culinaire geneugten voor je in petto zoals:

-een bezoek aan de onlangs gerestaureerde grafelijke Sint-Odulfuskerk met enkele Vlaamse topstukken zoals de miraculeuze stoel van Lutgardis van Tongeren, het kleurrijke Odiliaschrijn, het luie ‘manneke van Loon” en stemmige achtergrondmuziek;

-een panoramische blik op Droog-Haspengouw vanaf de burchtheuvel waar destijds de hoogteburcht van de graven van Loon de omgeving beheerste;

-een bezoek aan de Haspengouwse mystica Christina Mirabilis in de crypte-kluis onder het kerkkoor & het kersverse pelgrimspad Christina Mirabilis -  www.christinamirabilis.be

-een waaier eet- en drinkgelegenheden in het gezellig stadscentrum van Borgloon waar de grafelijke kroontjes boven de huisnummers en de nauwe centrumstraten de identiteit van de Loonse stad spontaan voor de geest halen;  

-een bezoek aan het fruitbelevingscentrum Stroopfabriek omtrent de geschiedenis van Haspengouw als fruitstreek – www.stroopfabriek.be

- bewegwijzerde wandelingen in het wandelgebied Borgloon-Grootloon met o.m. boomgaarden en panorama’s, het doorkijkkerkje en het gaaf bewaarde traject van de heerbaan Tongeren-Tienen;

-het Haspengouws fietsroutenetwerk en de gloednieuwe fruitroute;

- de gerestaureerde motteburcht van Brustem en de Loonse kasteelsite Heers in de steigers.

Lapis, mors-abolescens.
11 maart 2025