In de blog “Van de pagus Haspinga-Hasbaniensis tot de geografische streek Haspengouw-Hesbaye” (09.02.2023) benaderden we de regio Haspengouw in historisch-geografisch perspectief. In deze blog zoomen we in op het heden en de nabije toekomst van Haspengouw. De hamvraag is: welke inhoud dekt de benaming Haspengouw momenteel in de ogen van een aantal spelers? Hieruit blijkt dat unanimiteit ver weg is. En dat kan een belemmering zijn om een sterk Haspengouw op weg naar een duurzame toekomst te zetten! 

Haspengouw geografisch

In geografisch perspectief verstaat men onder de benaming Haspengouw het zuidelijk deel van de provincie Belgisch Limburg. De Demervallei tussen Bilzen en Diest en de voormalige spoorweg Maastricht-Bilzen vormen de noordgrens van Haspengouw. Omdat grenzen van geografische streken zelden lineair zijn, rekenen we volgende gemeenten in hun geheel tot Haspengouw: Alken, Bilzen-Hoeselt, Gingelom, Heers, Herk-de-Stad, Herstappe, Nieuwerkerken, Riemst, Sint-Truiden, Tongeren-Borgloon en Wellen. Het noordelijk gebiedsdeel van Diepenbeek is uitgesproken Kempisch (cfr. meerdere heide-toponiemen). De zuidelijke deelgemeenten van Hasselt – nl. Vliermaal, Vliermaalroot, Wintershoven, Guigoven, Kortesssem, Wimmertingen, Sint-Lambrechts-Herk en Stevoort – etaleren voluit de landschappelijke kenmerken van Haspengouw. De noordelijke deelgemeenten/gehuchten van de provinciehoofdplaats Hasselt – Spalbeek, Kermt, Kuringen, Kiewit en Godsheide – liggen in het overgangsgebied van Haspengouw naar de Kempen. M.a.w. ruim vier vijfde van Hasselt ligt geografisch in Haspengouw!

IOED – intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst

Onder de vleugels van het Agentschap Onroerend Erfgoed zijn in Vlaanderen tientallen intergemeentelijke onroerenderfgoeddiensten werkzaam. De Haspengouwse gemeenten ressorteren onder de bevoegdheid van twee IOED’s. Deze diensten bieden ondersteuning op het vlak van archeologie, bouwkundig en landschappelijk erfgoed.

IOED Haspengouw-West: Alken, Gingelom, Hasselt, Heers, Tongeren-Borgloon en Wellen. Contact: Daaleindestraat 2, 3720 Kortessem.

IOED Oost-Haspengouw en Voeren: Bilzen-Hoeselt, Riemst en Voeren.

Contact: Maastrichterstraat 2b, 3770 Riemst.

NB. Diepenbeek, Herk-de-Stad, Nieuwerkerken én Sint-Truiden ressorteren onder geen enkele intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst!

RLHV – Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren

Vlaanderen werd in 1999 verkaveld in achttien zgn. ‘regionale landschappen’. De basisdoelstelling van deze ‘regionale landschappen’ is de zorg voor meer kwaliteitsvolle landschappen, geïnspireerd door het verleden en met het oog op een maximaal behoud naar de toekomst toe. Ze doen dit in samenwerking met alle partners die dezelfde bezorgdheden nastreven: o.m. landbouw, natuur, integraal waterbeleid, erfgoed en toerisme zijn hoekstenen van hun werking.

Onder de werking van het Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren (RLHV) vallen volgende gemeenten: Alken, Bilzen-Hoeselt, Diepenbeek, Gingelom, Hasselt, Heers, Herk-de-Stad, Herstappe, Nieuwerkerken, Riemst, Sint-Truiden, Tongeren-Borgloon, Voeren en Wellen. Deze omschrijving is, met uitzondering van het Overmase Voeren, congruent met de reële landschappelijke begrenzing van de geografische regio Haspengouw (supra).

“Landschapspark (Hart van) Haspengouw”

Eind 2023 verleende de Vlaamse overheid, na een grondig en diepgaand onderzoek, vijf regio’s in Vlaanderen het statuut ‘Vlaams Landschapspark’. Hiertoe behoorde ook het centrale deel van de geografische regio Haspengouw (supra) alias ‘Het Hart van Haspengouw’. Gaandeweg werd de gebiedsomschrijving ‘Hart van Haspengouw’ verkort tot en vervangen door Landschapspark Haspengouw. Dit landschapspark komt geografisch grotendeels overeen met het stroombekken van de Herk en de Mombeek. Het strekt zich geheel maar vooral gedeeltelijk uit op het grondgebied van de gemeenten Alken, Bilzen-Hoeselt, Borgloon-Tongeren, Diepenbeek, Hasselt, Heers, Sint-Truiden en Wellen en waar volgens het erkenningsdossier de landschappelijke kenmerken van Haspengouw het gaafst bewaard bleven. Een zichtbare afbakening op het terrein is er (nog) niet. Trouwens ben ik persoonlijk van mening dat deze oorspronkelijke grenzen mettertijd zullen vervagen. Dit jaar (2026) ligt, volgens coördinator Wim Appeltans, de klemtoon vooral op de promotie van streekproducten.  

NB. Bij deze erkenning onder de auspiciën van Zuhal Demir, Vlaams Minister van Omgeving, vielen – trouwens geheel onopvallend! – nog meer Limburgse regio’s in de prijzen: met name het Nationaal Park Bosland (NW) en de landschapsparken ‘Maasvallei’ en  ‘Grenzeloos Bocageland’ (Voeren en aangrenzende gebiedsdelen in Wallonië en Nederland). De Hoge Kempen had zijn erkenning als Nationaal park al langer beet en ontwikkelt zich gaandeweg die naam en reputatie waardig. Interpreteer de erkenning als Vlaams (landschaps)park gerust als een instrument voor de Vlaamse overheid om beleidsmaatregelen inzake natuur en landbouw weliswaar subtiel maar doeltreffender te realiseren. Herk-de-Stad, Nieuwerkerken, Gingelom en Riemst behoren in het geheel niet tot de omschrijving ‘Landschapspark Haspengouw’. Onder de eretitel ‘Landschapspark Haspengouw’ ressorteert nauwelijks een kwart van de geografische regio Haspengouw (supra) … de uitersten worden a.h.w. afgestoten. Ook Gingelom komt niet in aanmerking omdat een andere Vlaamse dienst, met name de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), er destijds (ca. 1960) tabula rasa maakte met nagenoeg alle kleine landschapselementen (o.a. holle wegen en cultuurtaluds) bij de realisatie van de ruilverkaveling.

Natuur en natuurbeheer

In de uitgesproken landbouwstreek Haspengouw is – her en der versnipperd – niettemin nog heel wat natuur aanwezig. Het beheer van deze waardevolle groengebieden gebeurt, naast de honderden actieve landbouwers – hun rol als ‘landschapbouwer’ wordt zowel in het verleden als het heden al te vaak meewarig bekeken! – , door diverse overheden en instellingen. Op het rijtje af vermelden we de Vlaamse overheid (o.m. het Agentschap Natuur en Bos ANB, het Vlaams instituut voor Natuur en Bosonderzoek INBO, de Vlaamse Milieumaatschappij VMM en de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), de provinciale en gemeentelijke groen- en milieudiensten, Natuurpunt.Limburg en de plaatselijke afdelingen van Natuurpunt, de Stichting Limburgs Landschap, de milieuvereniging Orchis, het RLHV, bosgroepen, wetenschappers, private eigenaars, individuele landbouwers, boerenorganisaties, vrijwilligers … kortom een hele rist beheerders, elk met eigen en in de tijd evoluerende accenten, werkwijze, timing, activiteiten, inzichten, doelstellingen, communicatie en sensibilisering. Conflicten zijn derhalve schering en inslag, compromissen het logische gevolg.

Een kanttekening hierbij, heet van de naald! Vlaanderen heeft zopas (begin 2026) de vallei van Herk- en Mombeek alias het Vlaams Landschapspark Haspengouw begiftigd met een pilootproject of een Living Lab in het onderzoek en de analyse van de ‘waterzekerheidsdoelstellingen’ als een soort remedie tegen de oprukkende klimaatverandering. Heel deze problematiek is immers in een stroomversnelling gekomen na de zgn. ‘waterbom’ van 2021. Experten hebben berekend dat er in het stroombekken van de Herk en Mombeek nood is aan een bijkomende opvangcapaciteit van 150ha plus nog eens 15 000 ha voor de realisatie van infiltrerende maatregelen om het regenwater langer te bufferen en het vervolgens in te droge perioden weer los te laten (het zgn. sponseffect). Om deze doelstelling te bereiken zullen in de vallei tijdens de komende jaren meerdere projecten uitgerold worden; de kostprijs hiervoor wordt op dit ogenblik op maximaal 70 miljoen euro geraamd. Ik vraag mij alleen maar af of het Landschapspark Haspengouw na afloop van deze ingrepen nog zal beantwoorden aan de fundamentele cultuurhistorische waarden en kenmerken waarmee het destijds de erkenning van Vlaamse landschapspark in de wacht sleepte?

LEADER-Regio’s

Limburg werd begin 2024 ingedeeld in vier LEADER-regio’s: Kempen, Maasland, Haspengouw-West en Haspengouw-Oost. Het letterwoord LEADER staat voor: Liason Entre Actions de Développement de L’Economie Rurale. Er gelden drie prioriteiten:1) innovatieve en duurzame landbouw, 2) levendige en leefbare dorpen en 3) het verhogen van de landschapswaarden en de biodiversiteit.

Leader Haspengouw Zuidwest groepeert 8 gemeenten: Alken, Gingelom, Halen, Heers, Herk-de-Stad, Lummen, Nieuwerkerken, Sint-Truiden en Wellen. Kanttekening hierbij: Lummen en Halen worden geografisch niet tot Haspengouw gerekend.

Leader Haspengouw Zuidoost. Hiertoe behoren de gemeenten Bilzen-Hoeselt, Tongeren-Borgloon, Herstappe, Kortessem, Riemst en Voeren. Sinds de annexatie (2025) van Kortessem bij Hasselt is Kortessem logischerwijs aan de LEADER-planning en -fondsen voor de verdere ontwikkeling van zijn agrarische toekomst binnen Haspengouw onttrokken. Hasselt en ook Diepenbeek behoren immers tot geen enkele Limburgse LEADER-regio. De politieke creatie Voeren (1963) wordt – naar analogie met de indeling van de ‘Regionale Landschappen’, als een soort -restproduct ook in de LEADER-omgeving aan Haspengouw toegevoegd alhoewel de Voerstreek – één gemeente, één geografische streek! – in geografisch opzicht meer aanleunt bij de kenmerken van het land van Herve en het Zuid-Nederlands Mergelland en bijgevolg andere uitdagingen en problemen heeft.

Visit Limburg: Haspengouw en Hasselt, twee aparte toeristische regio’s!

Op hun toeristische kaart verkavelt Toerisme Limburg de provincie Limburg in vijf regio’s:

Limburgse Kempen, Maasland, Voerstreek, Haspengouw én Hasselt inclusief Kortessem. Laatstgenoemde, sinds mensenheugenis een oer-Haspengouwse locatie, ontvouwt zich sinds kort als een artificieel zuidoostelijk tentakel van de provinciehoofdplaats dat langs alle zijden omringd wordt door erkend Haspengouws grondgebied. Onder de toeristische regio Haspengouw ressorteren volgende gemeenten: Alken, Bilzen-Hoeselt, Diepenbeek, Gingelom, Heers, Herstappe, Riemst, Sint-Truiden, Tongeren-Borgloon en Wellen. Een overkoepelend regionaal beleidsorgaan is er al enkele decennia niet meer: hard- en zacht fruit, een honderdtal kastelen en vooral de historische stadskernen Bilzen, Borgloon, Sint-Truiden en Tongeren zijn de eyecatchers. Herk-de-Stad ressorteert toeristisch officieel onder de regio Kempen al wordt dit niet altijd consequent toegepast!

Onder de vleugels van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) lanceerde Visit Limburg in 2023 het label ‘Haspengouw. Smaak Begint Hier” dat streekproducten en -producenten in the picture zet (www.smaakbeginthier.be). In het kader van een duurzame ontwikkeling is het onontbeerlijk dat Haspengouw als een kwaliteitsvolle merknaam en een aantrekkelijke toeristische bestemming op de kaart gezet wordt. Troeven zijn er genoeg. Een hint? Op 15 april 2026 wordt de internationale wielerwedstrijd de ‘Ronde van Limburg’ georganiseerd. Het hele parcours kronkelt over het grondgebied van slechts drie Haspengouwse gemeenten: Hasselt, Bilzen-Hoeselt en Tongeren-Borgloon. Wees eerlijk en maak er volgend jaar de ‘Ronde van Haspengouw’ van!   

Grenspark Jeker en Maas

Eind 2024 hielden zes grensgemeenten – het Nederlandse Maastricht en Margraten; de Waalse ‘communes’ Visé, Oupeye en Bassenge en het Vlaams-Haspengouwse Riemst – een nieuw samenwerkingsverbond, geschoeid op een Europese leest, boven de doopvont. Mergel vormt het stevig bindmiddel in hun verhaal. Ze willen samen duurzame grensoverschrijdende projecten met een geotoeristische ondertoon realiseren. Uit wat voorafgaat kan ik me immers best voorstellen dat Riemst zich wat achtergesteld voelt tussen twee gloednieuwe landschapsparken: het Landschapspark Haspengouw in het westen en het Grenzeloos Bocageland in het oosten. Een eerste concrete realisatie van het grenspark is de gloednieuwe, betalende hangbrug over het Albertkanaal die de oorlogssite ‘Fort van Eben-Emael’ met het natuurrijke Plateau van Caestert verbindt. In Riemst wil men in het kader van het ‘Grenspark Jeker & Maas’ een nieuwe opening forceren om het al jaren aanslepend project ‘Fietsen onder de grond’ uiteindelijk dan toch aan de oppervlakte te krijgen. Te gepasten tijde doe ik het opmerkelijk relaas van de triller ‘Fietsen onder de grond’ in een aparte blog uit de doeken.

Projectvereniging Erfgoed Haspengouw

Projectvereniging Erfgoed Haspengouw is een intergemeentelijk samenwerkingsverband tussen 12 Zuid-Limburgse gemeenten: Alken (1), Bilzen-Hoeselt (14), Gingelom (2), Heers (3), Hasselt (1), Nieuwerkerken (1), Riemst (7), Sint-Truiden (7), Tongeren-Borgloon (3) en Wellen (1). Tussen de haakjes staat het aantal aangesloten heem- of geschiedkundige kringen per gemeente. De gemeenten Herk-de-Stad, Diepenbeek en Herstappe zijn niet aangesloten. Voor de stad Hasselt ressorteert alleen de gemeente Kortessem, geannexeerd op 1 januari 2025, onder de projectvereniging Erfgoed Haspengouw. Voor deze datum was Hasselt geen lid van de projectvereniging Erfgoed Haspengouw. Momenteel onderzoekt Hasselt de opportuniteit om vanaf 2027 samen met Herk-de-Stad en Halen een aparte Erfgoedvereniging op te starten.

De projectvereniging Haspengouw bekommert zich over het cultureel erfgoed van de regio, in het bijzonder het roerend en immaterieel erfgoed.

Politiezones

In Haspengouw opereren momenteel vier politiezones!

-Politiezone Sint-Truiden – Gingelom – Nieuwerkerken

-Politiezone Haspengouw: Herstappe, Heers, Tongeren-Borgloon en Wellen

-Politiezone Bilzen-Hoeselt en Riemst

-Politiezone Limburg Regio Hoofdstad: Alken, Diepenbeek, Hasselt en Herk-de-Stad

We benadrukken dat de benaming Haspengouw in deze materie gebruikt wordt voor een deel van het geheel wat voor de nodige verwarring kan zorgen. Politiezones zijn de jongste jaren sterk onderhevig aan verschuivingen.

Provincie, arrondissementen, districten, kantons …

De jongste decennia werd regelmatig gesleuteld aan de administratieve kaart en indeling van de provincie Limburg. Politieke discussies omtrent de zin of onzin van het voortbestaan van provincies, de introductie van bestuurlijke districten naar Antwerps model en de fusies van steden en gemeenten noopten tot wijzigingen en aanpassingen. We beperken ons hier tot de indelingen (o.m. kieskringen) die van toepassing waren bij de jongste stembusslagen. Voor de Vlaamse en federale verkiezingen van 9 juni 2024 fungeerde de provincie Limburg in zijn totaliteit als één kieskring. Bij de verkiezingen voor de provincieraad op 13 oktober 2024 waren er in Limburg drie kiesdistricten: Maaseik, Hasselt en Tongeren. Tot de twee laatste behoren Haspengouwse gemeenten.

Bij het provinciaal kiesdistrict Hasselt behoren, naast Halen, Lummen en rist andere Kempense gemeenten: Diepenbeek, Gingelom, Hasselt (-Kortessem), Herk-de-Stad, Nieuwerkerken en Sint-Truiden.

Onder het provinciaal kiesdistrict Tongeren ressorteren Alken, Bilzen-Hoeselt, Heers, Herstappe, Kortessem, Riemst, Tongeren-Borgloon en Wellen alsmede het Overmase Voeren en de Maasgemeenten Lanaken en Maasmechelen.  

Deze indeling waarbij Haspengouw in tweeën gesplitst wordt, heeft verstrekkende gevolgen. Uit deze provinciale verkiezingen worden uiteindelijk leden gerekruteerd die zitting én medezeggenschap hebben in de beheer- en adviesraden van diverse organen en instellingen die het dagdagelijks leven in Haspengouw beïnvloeden. Door deze indeling is Haspengouw vaak in de minderheid … een van redenen waarom de regio in provinciale aangelegenheden – denk maar aan projecten en fondsen- vaak stiefmoederlijk behandeld wordt. En op hoger niveau zijn er momenteel drie Limburgse doch niet-Haspengouwse ministers: Zuhal Demir, Jo Brouns en Rob Beenders!

Kerkelijke indeling in dekenaten

In het bisdom Hasselt zijn er op dit ogenblik nog zeven dekenaten. Drie ervan bestrijken Haspengouws grondgebied.

-Dekenaat Sint-Truiden: Alken, Borgloon, Heers, Kortessem, Nieuwerkerken, Sint-Truiden en Wellen. 

-Dekenaat Hasselt: Diepenbeek, Hasselt (-Kortessem) en Herk-de-Stad.

-Dekenaat Tongeren: Bilzen-Hoeselt, Herstappe, Tongeren, Vlijtingen (= Riemst) en Voeren.

De dekenaten hebben de fusie (2025) van steden en gemeenten slechts ten dele gevolgd. Zo is het gemeentelijk conglomeraat Tongeren-Borgloon kerkelijk gespreid over twee dekenaten. De Hasseltse deelgemeente Kortessem behoort tot het dekenaat Sint-Truiden. Omwille van een historische erfenis, die teruggaat tot voor de Franse Revolutie (1794), ressorteert de gemeente Riemst onder het dekenaat Vlijtingen, thans een deelgemeente van Riemst.

Tot zover het overzicht van een erg versnipperd Haspengouw anno 2026. Voor een optimale werking en een hoopgevende toekomst van een van oudsher landelijke regio die zichzelf het etiket ‘Landschapspark Haspengouw’ opspeldt, is dit een belangrijke uitdaging.

Lapis, mors-abolescens.
15 april 2026