De afgelopen maanden droegen meerdere berichten en onderzoeken omtrent de kennis van het Gallo-Romeins verleden mijn aandacht en belangstelling weg. Sta me toe dat ik hieruit twee onderwerpen in één blog ter sprake breng: enerzijds een micro-onderzoek, anderzijds een allesomvattende synthese op macroschaal van de Gallo-Romeinse geschiedenis van heel Gallië. Beide zijn bevattelijk en overzichtelijk gepresenteerd in een boek: het ene o.l.v. archeologe Else Hartoch, het andere bezield en geschreven door historicus Robert Nouwen. Het micro-onderzoek betreft de analyse van Romeinse schrijftabletten met moderne onderzoekstechnieken; dit leverde heel wat nieuwe informatie en inzichten omtrent het dagdagelijkse leven in de Atuatuca Tungrorum (het huidige Tongeren) op.  Nouwen noemt zijn boek ‘Rome en de Lage Landen” terecht zijn levenswerk, een synthese van meer dan 35 jaar intens onderzoek, niet alleen in Tongeren maar ook in de andere West-Europese regio’s die eertijds de aandacht van Romeinse keizers wegdroegen. 

1. MICRO: DE ROMEINSE SCHRIJFTABLETTEN

Al ooit gehoord van Romeinse schrijftabletten? In de vaste collectie van het Gallo-Romeins Museum te Tongeren zijn er een aantal permanent tentoongesteld. Wat zijn het?  Waarvoor dienden ze? En wat is hun bijdrage aan de reconstructie en het vervolledigen van het historisch verhaal van het Gallo-Romeins verleden in onze regio? Op zoek naar verheldering gingen we op 17 december 2025 naar een voordracht van Else Hartoch, archeologe en onderzoekster aan het Gallo-Romeins museum van Tongeren. Onder haar leiding werd onlangs een Engelstalig boek gepubliceerd omtrent de Tongerse schrijftabletten (infra).

In 1935 en in 2013 vond men in het Tongerse bodemarchief intra muros, op de Broekberg vlak bij het tempelcomplex en aan de Beukenbergweg, 85 houten schrijftabletten uit de Gallo-Romeinse tijd. Ze lagen o.m. op de bodem van een waterput waar ze, in een zandlaag op een massieve tertiaire kleilaag, onder natte omstandigheden en onttrokken aan het afbraakwerk van zuurstof goed bewaard bleven. Decennialang werden ze zorgvuldig bewaard en gekoesterd zonder dat men eigenlijk wist wat het waren of betekenden. Maar met moderne en hedendaagse onderzoekstechnieken – o.a. een combinatie van zijdelingse belichting onder de microscoop en innovatieve beeldtechnieken zoals de Multi-Light Reflectance technologie – is een team specialisten er tijdens het voorbije decennium in geslaagd ze te ontcijferen. Moderne technieken ontsluierden zo tot nog toe onbekende wetenswaardigheden uit het toenmalig Atuatuca Tungrorum, het huidige Tongeren.

De schrijftabletten verrijken de kennis omtrent het Gallo-Romeinse Tongeren

De ontcijfering van de Romeinse schrijftabletten levert voorheen ongekende informatie over o.m. het dagelijks leven, het lokaal bestuur, politiek-administratieve functies, de rechtspraak en religie in de Atuatuca Tungrorum. Het betreft o.m. officiële documenten zoals notules en aktes, formele en administratieve teksten, verslagen van religieuze en ceremoniële activiteiten, kladversies van militaire diploma’s. Als concrete conclusie onthouden we:

- Tongeren had een bestuur en ambtelijk apparaat naar Romeins model (in casu de organisatie van de jurisdictierecht en de administratie);

- Tongeren beschikte over een stedelijk archief. De tabletten op de Broekbergsite leveren informatie omtrent de rechtspraak. Het waren zgn. triptieken: drie tabletten met een koordje doorheen een gaatje samengebonden en als dusdanig in de stedelijke archieven (minstens gedurende een periode) bewaard.

- Het betreft soms zeer concrete zaken. Op één tablet staat het woord “usura” (= interest), mogelijks een verwijzing naar een lening of een schenking. Een ander tablet bevat de claim op het pensioen van een veteraan.

- Er wordt melding gemaakt van tot nog toe onbekende functies van stedelijke ambtenaren zoals ‘vigil, vigilis’ (stadswacht, politie, brandweer), ‘decemvir, decemviri’ (lokale magistraten uit een college van tien leden) en ‘lictor, lictoris’ (assistenten van hoge magistraten).

- De 12 tabletten gevonden aan de Beukenbergweg, zijn eenvoudiger: ze zijn enkelvoudig of behoren tot sets van twee tabletten. Ze onthullen militaire informatie, o.a. ontslagbewijzen van soldaten die de Rijngrens bewaakten.

- Het paradepaardje en een uiterst zeldzame vondst is het tablet met de tekst ‘ … voor Antoninus Pius Augustus, in het tiende jaar van zijn principaat …’. Het is bedoeld als opschrift aan de basis van een standbeeld voor de toekomstige keizer Caracalla (211-217 na Chr.).

- De toenmalige samenleving had een multicultureel karakter. Op de tabletten staan naamvormen van uiteenlopende origine: Latijns, Keltisch, Germaans. Latijn was evenwel de officiële schrijftaal. De naamgeving weerspiegelt de status: Romeinse burgers met burgerrechten) hebben een dubbele naam, vrije mensen zonder burgerrechten hebben maar één naam. Het aantal namen van Keltische origine lag hoger dan men voorheen gedacht had. Enkele voorbeelden: Attonia (Germaans), Lossius Ocosuonus en Septimius Oudivorius (Keltisch), Iulius Saturnus en Sextus (Latijns).

Wie meer wil vernemen over de onderzoeksmethodes en -resultaten kan dit lezen in onderstaand boek (424 p.):

2. MACRO: ROME EN DE LAGE LANDEN

Rome en de Lage Landen is de titel van het jongste boek van Robert Nouwen dat op 11 februari 2026 in het auditorium van het Gallo-Romeins Museum (Tongeren) officieel aan het publiek werd voorgesteld. In tegenstelling tot het verzamelen van nieuwe informatie door een micro-onderzoek met moderne onderzoekstechnieken (supra) betreft het hier een vlot leesbaar overzicht van wat er tussen Caesar (100-44 v.Chr.) en Clovis I (ca.465-511 n. Chr.) in de Lage Landen in het algemeen en de Atuatuca Tungrorum in het bijzonder heeft afgespeeld. Bij het lezen zie je als het ware de politieke, demografische en landschappelijke ontwikkeling van onze regio als een geanimeerde ‘langspeelfilm’ tot leven komen. Bij mij kwamen hedendaagse beelden over gruweldaden en menselijk leed enerzijds, machtswellustige en ‘machiavellische’ dictators anderzijds meermaals voor de geest … gedurende de jongste twee millennia is het landschappelijk decor weliswaar grondig veranderd maar het gedrag en de technieken van zogenaamde wereldleiders allerminst!

Robert Nouwen (°1960) noemt zichzelf een publiekshistoricus die de vaak ingewikkelde kronkels van ons Gallo-Romeins verleden voor een breed publiek toegankelijk wil maken. In zijn nieuwste boek – een naslagwerk van 622 bladzijden – is hij hierin voortreffelijk geslaagd. Dit doet Robert nu al bijna vier decennia waarin hij een dozijn boeken samenstelde en publiceerde: “Voor mij is dit boek de synthese van ruim 35 jaar wetenschappelijk onderzoek. Een levenswerk, zo je wil”. En dit is het wel degelijk: een bevattelijk overzicht van wat er in onze contreien tussen de eerste eeuw voor Christus en de vijfde eeuw na Christus afspeelde. Als Haspengouwer in hart en nieren heb ik dit boek met bijzondere belangstelling gelezen en ben ik tot de conclusie gekomen: de Atuatuca Tungrorum – het huidige Tongeren – is een essentieel onderdeel van een breder Gallo-Romeins raderwerk. Interessant zijn de bijlagen achteraan met kaarten, een tijdlijn, een beknopte leeswijzer, vertalingen, voetnoten, een verklarende woordenlijst en een persoons- en plaatsnamenregister.

Slechts enkele belangrijke vaststellingen en conclusies onder de noemer “Ik wil komaf maken met enkele hardnekkige mythes”.

- De gallische Oorlog (58-52 v.Chr.) van Julius Caesar in onze contreien was een regelrechte genocide. “De Eburonen moeten van de aardbodem verdwijnen” heeft hij ooit zelf geschreven. Dit doel heeft hij weliswaar nooit bereikt maar na zijn doortocht was toch ca. 30% van deze ingeweken Germaanse volksstam uitgeschakeld: gedood, verminkt of als slaaf afgevoerd.

- ‘Augustus – Keizer van 27 v.Chr tot 14 n. Chr. – was een extreem machtspoliticus … genre Poetin! Alle middelen werden ingezet om zijn doel te bereiken. Al zijn politieke tegenstanders heeft hij fysiek laten uitschakelen’. Op tal van zijn zegemonumenten staan steevast geketende Galliers of Germanen afgebeeld. De eerste 70 jaar van onze tijdrekening waren een hel voor onze inheemse bevolking … lees ‘de gewone man’! Ze moesten gedwongen instemmen met en gehoorzamen aan de Romeinse veroveraar, zo niet werden ze uitgeschakeld.

- De vaak bewierookte Pax Romana – de zgn. Romeinse Vrede duurde van 70 n.Chr. tot het begin van de 3^de eeuw – was, na de razzia’s van Augustus, een gewapende vrede. Ze viel ook niet toevallig samen met het Romeinse klimaatoptimum (in het geografisch vakjargon komt dit overeen met de eerste Duinkerkse transgressie waarin door hogere temperaturen het landijs en de poolkappen gedeeltelijk afsmolten zodat de zeespiegel meerdere meters steeg). Door deze gunstige klimatologische omstandigheden kon men hier aan landbouw doen zodat er constant voldoende voedsel geproduceerd kon worden voor de talrijke militairen aan de oevers van de Rijn. Het bestaan van de gewone man in onze contreien was gestoeld op een landbouweconomie naar Romeinse maatstaven en inzichten.

- De teloorgang van het Romeinse Rijk werd geleidelijk veroorzaakt door een samenloop van omstandigheden. Lange tijd werd algemeen aangenomen dat de Romeinen hier de aftocht bliezen door invallen van Germaanse volksstammen die voorheen ten oosten van de Rijn gevestigd waren. Maar dit was zeker niet de enige oorzaak. Het klimaatoptimum was voorbij waardoor de agrarische opbrengsten slonken en de bevoorrading van de legers in het gedrang kwam. Sinds Covid (2020) hebben we aan den lijve de impact van een pandemie op de gehele samenleving ondervonden. Pandemieën zijn echter van alle tijden en hebben in het verleden meermaals ongenadig hard toegeslagen. Ook tijdens de eerste eeuwen van onze tijdrekening, toen er van doeltreffende vaccinaties nog geen sprake was, zorgden rondtrekkende legereenheden en kooplieden voor een snelle verspreiding van besmettelijke ziektes en menselijke tragedies. Ongetwijfeld hebben de plaag van Antoninus (165-180 n.Chr.; pokken en mazelen) en de pest van Cyprianus (250-270 n. Chr.; dysenterie) voor ontwrichtingen op veel vlakken van de samenleving (lagere landbouwproductie, minder soldaten bij de grensverdediging) gezorgd. Bovendien had men ook af te rekenen met milieuproblemen met een negatief impact op de demografische evolutie. Uit onderzoek van Groenlands poolijsboringen blijkt dat in de toenmalige atmosfeer grote concentraties lood aanwezig waren… het gevolg van Romeinse lood- en koperontginning. Analyse van botmateriaal uit kindergraven (Valkenburg) toonde aan dat er kinderen bij waren die tot honderd keer meer lood in hun lichaam hadden dan wat nu toegelaten is! Ook was de lokale elite de onderdanigheid aan het gezag in Rome beu en kwam geregeld in opstand. Er werden daartoe zelfs milities opgericht. De auteur: ‘We hebben zelfs een Tongenaar, of toch iemand uit het land van de Tungri, ene Tausius, die een Romeins keizer vermoord heeft. Publius Helvius Pertinax (126-193 n. Chr.) heeft 87 dagen geregeerd, werd integer genoemd en wilde de discipline bij onder meer de Pretoriaanse garde aanschroeven. Hij kreeg van Tausius een lans in zijn borst’.

- Lange tijd werd aangenomen dat de bevolking in onze contreien pas in de loop van 7^de eeuw door rondtrekkende predikanten (Amandus, Bonifatius, Willibrordus en gezellen) gekerstend werd. Dit klopt slechts ten dele, want in feite begon dit proces al enkele eeuwen eerder. Enige tijd na 313 – toen het Edict van Milaan een eind maakte aan de godsdienstvervolging – bereikte het christendom via Trier, Keulen en Xanten onze regio. Tongeren werd in de vierde eeuw zelfs een bisschopsstad met de al dan niet legendarische Servatius als eerste bisschop. In het stadscentrum werd een laat-Romeinse basilica gebouwd; fundamenten en muurrestanten van deze kerk zijn ontsloten in de archeologische site onder de huidige Onze-Lieve-Vrouwbasiliek. Na de aftocht van de Romeinen in het begin van de 5^de eeuw bleef deze kerk in functie en ebde het christendom dus niet weg. De transitie van Keltische natuurgodsdiensten naar het christendom was een geleidelijk proces dat enkele eeuwen in beslag nam. Een gave Haspengouwse illustratie hiervan is de christelijke bedevaartcyclus van de “Drie Heilige Gezusters”: Genoveva in Zepperen, Bertilia in Brustem en Eutropia in Rijkel. Dit evenement, dat tot in de eerste helft van de 20^ste eeuw op de kalender stond, is ontsproten uit een oudere Keltisch-Romeinse bronnencultus waarin de zgn. ‘triple matronen’, een drievuldigheid van heidense moedergodinnen, vereerd werden.

Slotwoord

Citaat van de auteur naar aanleiding van de boekvoorstelling (Bron HBVL, 7 februari 2026).

“Bovendien is die passie (voor het Gallo-Romeins verhaal) een geweldig mooi alibi om te reizen. Ik zie graag met eigen ogen de plekken waarover ik schrijf. Dan kan je de dingen beter inschatten”. Een ingesteldheid die ook de grondslag was bij de samenstelling mijn geogidsen over streken, steden en gemeenten in Vlaanderen! De belangstelling in de Romeinse Oudheid dreef ons ook naar steden en regio’s buiten het eigen Haspengouw waar Romeinse relicten het erfgoed stofferen … zoals de Porta Nigra in Trier.

Lapis, mors-abolescens.
3 maart 2026