Omdat ikzelf dit voorjaar (2026) vijfenzeventig geworden ben, mijn echtgenote Marleen zeventig en we bovendien samen al 45 jaar gelukkig getrouwd zijn, werden we door onze kinderen - Jan, Pieter en Laurien – getrakteerd op een vijfdaagse citytrip naar Athene. We hebben er tijdens de zonovergoten nazomer medio oktober ll. met zijn vijven enorm van genoten. Athene is, naast synoniem voor cultuurtoerisme op basis van archeologische relicten, nog zoveel meer. Een levendige stad met tal van terrasjes waar het s‘ avonds heerlijk pleisteren is. Sta me toe, terug mijmerend over onze reis, enkele aspecten omtrent het cultuurtoerisme in Athene en Haspengouw te benadrukken.

Athene in bondig historisch perspectief

De eerste belangrijke cultuur, met name de Minoische cultuur, binnen de grenzen van het latere Griekenland ontwikkelde zich op het eiland Kreta (1700-1400 BC). Nadien ontstonden er tal van stadstaatjes zoals Mycene en Sparta op de Peloponnesos (= het schiereiland ten zuiden van Athene).

De gouden eeuw van de Griekse stadstaten met Sparta en Athene als vaandeldragers begon met de succesrijke oorlogen tegen de Perzen. In 490 BC versloegen de Atheners de Perzen in de slag van Marathon. Ruim tien jaar later trokken ze aan het langste eind in de zeeslag bij Salamis (479 BC). Onder de veelzijdige filosoof en staatsman Perikles (ca. 490-429 BC) brak een glansperiode aan (zie Akropolis, infra). Mooie liedjes duren echter niet lang: de zgn. gouden eeuw van Perikles duurde in feite amper drie decennia (461-429 BC). Onderlinge na-ijver tussen de steden Athene en Sparta resulteerde tijdens de Peloponnesische oorlogen (431-404 BC) in een algemene verzwakking en uiteindelijke ondergang van Athene als machtigste stadstaat van de regio. In 338 BC werden ze onderworpen door de Macedoniers (Philippus II en diens zoon Alexander III de Grote). In 146 BC veroverden de Romeinen Griekenland dat toen in het Oost-Romeinse (alias Byzanthijnse) keizerrijk geïntegreerd werd. In 1453 kwam het vervolgens onder de hegemonie van de Turken.

Toen in 1832 het huidige Griekenland, onder het goedkeurend oog van de toenmalige grote Europese mogendheden, de onafhankelijke monarchie Hellas werd, werd Athene de administratieve, culturele en economische hoofdstad van dat land. Het huidige Athene is een metropool van ruim vier miljoen inwoners … een derde van het totale inwonertal van Griekenland!

De Akropolis in de 5^de-eeuw v.Ch.

Dé Atheense blikvanger als cultuurtoeristisch aanknopingspunt met de klassieke Griekse Oudheid is zonder twijfel de Akropolis (= hooggelegen stad). Op deze afgevlakte heuveltop, gelegen op een hoogte van +156 meter boven het zeeniveau, ruimde in de loop van de vijfde eeuw voor Christus en na de overwinning op de Perzen, de oude stadsburcht plaats voor een indrukwekkend complex van ca. 20 grotere en kleinere tempels en heiligdommen zoals het Parthenon, de monumentale tempel ter ere van Athena Parthenos (infra) en de oude tempel van Athena Polias alias het Erechteion, het gebouw met de kariatiden (foto). Tegen de zuidelijke heuvelflank kleven o.m. het Dyonisiustheater, het Odeion van Perikles (overdekt theater), de tempel van Dyonisios en het Asklepion (sanatorium). Momenteel ontplooit de Akropolis zich als een enorm rijke en uiterst gevarieerde archeologische site want – tot spijt van wie het benijdt – haast alle gebouwen en monumenten uit de gouden eeuw van Athene werden achteraf grondig verwoest of van hun sokkel gehaald. Respect voor oude historische gebouwen is immers een heel recent verschijnsel … en dan nog! Niettemin is de Akropolis als UNESCO-werelderfgoed één van de meest bezochte cultuurtoeristische sites ter wereld. Om alles in goede en veilige banen te leiden is het aantal bezoekers momenteel beperkt tot 20 000 per dag. Omdat een rondwandeling op de Akropolis in zijn huidige archeologische toestand te veel aan de verbeelding overlaat en een hoop bijkomende vragen oproept is een verhelderend bezoek aan het nabijgelegen Akropolismuseum een must. Aan de voet van de Akropolis gedijen nog tientallen andere musea en archeologische sites – geheel of gedeeltelijk toegankelijk – die de uitstraling en bedrijvigheid van het klassieke Athene etaleren.

Het Parthenon alias Maagdenhuis (447-432 BC)

Het Parthenon is, zowel van op afstand als op de site zelf, momenteel het meest in het oog springend gebouw van de Akropolis. Daarom richten we er even de focus op en verwijzen meteen naar de foto’s als documentatie. Het betreft de tempel (gebedsruimte) ter ere van de godin Athena Parthenos (de Maagd), beschermvrouw van de stad Athena. Dit gebouw in Dorische stijl wordt beschouwd als het hoogtepunt van de Atheense architectuur in de klassieke periode tijdens de 5^de eeuw voor Christus en dankt zijn bestaan aan de toenmalige euforie na de overwinningen van de stadstaat Athene tegen de Perzen (supra), m.a.w. het moest de Atheense hegemonie daadwerkelijk en tastbaar in beeld en (blijvende) herinnering brengen. Pleitbezorger van het monument was de Atheense staatkundige Perikles (495-429 BC), die de volksvergadering wist te overtuigen. Hem komt dan ook de titel bouwheer toe. In 447 BC begon de bouw o.l.v. de architecten Iktinos en Kallikrates en de beeldhouwer Phidias. Het Parthenon werd ingewijd in 437 BC toen de ruwbouw gereed was; aan de frontonsculpturen werkte men voort tot 432 BC toen de bouw stilgelegd werd. In zijn totaliteit werd er dus slechts 15 jaar aan de realisatie van het Parthenon gewerkt!

Langs de buitenzijde ondersteunt een colonnade van 46 zuilen in Pentelisch marmer een open, rechthoekige constructie die 69,51 meter lang en 30,86 meter breed is. De witte streekeigen bouwsteen die bij verwering lichtgelig kleurt, is afkomstig uit Pentelikon, een bergdorp dat ca. 30 kilometer ten noordoosten van Athene ligt. De zuilen zonder voetstuk noch kapiteel hebben een hoogte van ruim tien meter en een doormeter van ca. twee meter.

De cella (= ruimte) binnenin heeft zowel aan de voor- als achterkant zes zuilen. De lange zijkanten bestaan uit muren van fijn bewerkte blokken. De eigenlijke binnenruimte was in twee ongelijke ruimtes verdeeld: een kleiner achtervertrek en de eigenlijke cella met het twaalf meter hoge ‘chryselefantine’ (Chrusos = goud en Elephantinos = ivoor) beeld van de godin Athena Parthenos. Uiteraard zijn er van het originele kunstwerk waarbij een houten frame met de genoemde elementen gedecoreerd werd, enkel afbeeldingen overgeleverd.

Tegenwoordig is deze monumentale blikvanger een werf waaraan nog decennia moet gerestaureerd om de architecturale uitstraling van weleer te verkrijgen. De oorspronkelijke Dorische tempel onderging immers geregeld aanpassingen en verbouwingen. In de 6^de eeuw werd het een kerk ter ere van de heilige Sophia; dit impliceerde de toevoeging van een hoektoren. In de middeleeuwen werd het een orthodoxe kerk ter ere van Maria. Na de verovering van Athene door de Turken (1460) werd de kerk een moskee, de hoektoren een minaret. De Turken gebruikten het Parthenon nadien als opslagplaats voor munitie. Deze ontplofte in situ in 1687 toen de Venetianen – ook het middeleeuwse Italië was een caleidoscoop van stadstaten – een lading buskruit naar binnen schoten en het Parthenon tot ruïne herleidden. Nadien werden veel sculpturen en beelden geplunderd … ze zijn momenteel in heel wat musea te bewonderen … o.m. in het British Museum in Londen. Vanaf 1975 begon het ‘herstel’ waaraan ook sinds 1983 de Europese Unie financieel bijdraagt.

De grondvesten van het cultuurtoerisme in Haspengouw

In een relatief korte tijdspanne van amper een halve eeuw en tussen twee regionale oorlogen in – enerzijds de Perzische Oorlogen (490-479 BC) en anderzijds de Peleponnesische oorlog (431-404 BC) – realiseerde Athene de soliede basis van zijn hedendaags cultuurtoerisme, nl. een plejade van tempels en heiligdommen op de Akropolis. Jaarlijks wordt de stad van beschermvrouw Athena bezocht en beleefd door miljoenen toeristen uit de hele wereld.

Kan er in Haspengouw ook aan cultuurtoerisme gedaan worden? En zo ja, op welke historische en materiële grondvesten is dat dan gefundeerd? Waar liggen m.a.w. de grondvesten van het Haspengouws cultuurtoerisme? Ik ben van mening dat hiervoor twee tijdvakken in aanmerking komen.

1. De Gallo-Romeinse periode (52BC – ca. 400 AC). Belangrijke landschappelijke relicten en aanknopingspunten uit die tijd zijn o.m. tracés van heerbanen, tumuli, restanten van de Romeinse omwalling rond Tongeren en het aquaduct op de Beukenberg. Het zijn doorgaans geen toeristische bestemmingen senso stricto, ze kleuren eerder het cultuurhistorisch landschap in de Haspengouwse omgeving rondom Tongeren. De interessantste materiële aanknopingspunten zijn echter het Gallo-Romeins Museum waar de voornaamste archeologische vondsten tentoongesteld zijn enerzijds en het archeologisch luik van het Teseum in het centrum van de Eburonenstad anderzijds. Momenteel gebeuren er archeologische opgravingen in de Tongerse deelgemeente Berg. Men hoopt er sporen en bewijsmateriaal te vinden van de Atuatuca van Ambiorix, een ontbrekend puzzelstukje in de geschiedenis van het pre-Romeinse Tongeren. Zover is het evenwel nog niet. Wel sporen van een tweede, ingenieus aquaduct. Al die bevindingen zullen te gepasten tijde aanschouwelijk toegevoegd aan de exposities van het Gallo-Romeins Museum. Dergelijke onthaalcentra met overzichts- en detailkaarten en geanimeerde visuele voorstellingen zijn onontbeerlijk als fundament voor het regionaal cultuurtoerisme … maar zullen ze de hedendaagse tsunami aan besparingen van de Vlaamse regering in de culturele sector overleven?

2. Het autonome Graafschap Loon (ca. 1000-1366) en erfgenamen (1366-1794 AC). Hier ligt immers de soliede basis van het in Vlaanderen unieke Haspengouws kastelenlandschap. Het betreft een caleidoscoop van burcht- en kasteelsites (Kolmont, Brustem, Duras, Heers, ’s Herenelderen, Kuringen, Hamal, Veulen, Dessener, Genoelselderen, Hinnisdael, Rijkel, Beverst, Opleeuw, Printhaegen, Guigoven, Neerrepen, Schalkhoven, Heks, … van waaruit adellijke geslachten en families eeuwenlang een dynamiek ontwikkelden die resulteerde in tal van andere aanhorige historische sites, gebouwen, monumenten en relicten zoals abdijen (de abdij van Herkenrode), commanderijen (Alden Biesen en Ordingen), kloosters (Coolen), kerken met oratoria, grafkapellen, riante vierkanthoeven, watermolens, pastorieën, kasteeltuinen en -bossen, ed. Ook het aanbod van enkele dozijnen Romaanse kerktorens – waarvan meerdere hun aanpalende kerk dreigen te verliezen – mag gerust beschouwd worden als een culturele erfenis in de marge van het Loons kastelenlandschap. Het belevingscentrum Graaf, gehuisvest in de Romaans-gotische Graethemkapel te Borgloon geldt als een zinvolle eerste kennismaking met de verwezenlijkingen van de Loonse graven en hun opvolgers. Langs de talrijke fiets- en wandelroutes wordt aan dit cultureel aanbod en de samenhang ervan nauwelijks en alvast te summier aandacht geschonken. De vaak gebruikte adjectieven ‘mooi’, ‘prachtig’ en ‘schoon’ zijn m.i. ontoereikend. 

Om dit historisch erfgoed overzichtelijk en aan een geïnteresseerd publiek over te brengen heb ik in het recente verleden reeds meermaals gepleit voor de oprichting en uitrusting van een ‘Toeristisch Recreatief Onthaalcentrum Haspengouw’ o.m. in de blog ‘TROCHAS’ van 25 maart 2020. Het is nu meer dan ooit “hoogtijd” want meerdere Loonse sites (o.m. het klooster van Coolen en het kasteel van Rijkel) staan troosteloos te verkommeren. Zou deze bekommernis – ik bedoel een duurzame ontwikkeling, ontsluiting en veiligstelling van het Haspengouws kastelenlandschap – geen fundamentele taak moeten zijn of worden van het enkele jaren geleden door de Vlaamse regering erkende en gesubsidieerde “Landschapspark Haspengouw”?  

Lapis, mors-abolescens.
9 november 2026